Seenaa

Sochii Oromoota Afran Qalloo (1567 – 1856)

Daldalaa fi Laafinsa sirna gadaa

Gostti afran Qalloo takka takka warra 12 kan qabdu yommuu tahu sadarkaa warra irra Waan ol guddachaa dhufaniif ona mataa isaanii hundeessuuf rakkoon hin turre.haa tahu malee Bara 1570-1586ti akkuma walii galaatti oromoonni afran Qalloo gamtaa Afran Qalloo ( afran Qalloo confederacy) uumachuudhaan man- bultii bululoo gad dhaabatan.

Jireenya ummata Oromoo

Bara 1586-1594 keessa, sirni Gadaa ona Afran Qalloo keessatti hedduu daraaree ture. Baroota kana keessa, Oromoonni Afran Qalloo Gamtaadhaan sirna jila odaa, odaa Watar jalatti kan gaggeessan hoggaa tahu, yeruma kana keessa bululootti heera tumatan. Haa tahu malee jaarraa 18ffaan Oromoota afran Qallootiif “Distributive Era “ture.

Bara Hawaasni Oromoo irra caalaan sadarkaa horsiisee bulaarraa gara qonnaan bulaatti ca’haa tureedha. Kana qofaa mitti, akkuma beekamu onni Afran Qalloo irraa hedduun isaa kan hundeeffame sarara daldalaa guddicha irratti waan tureef hawaasni yeroo gabaabaa keessatti daldalaan wal fudhachaa dhufe. Gostti Noolee sarara jabuutii toohachuu qofaa mitti jiddu gala daldalaa tan mataa isaanii uumachuun magaalaa jaldeessaa hundeeffatan. Gostti Baabbilee gosoota Hawwiyyaa fii Garrii wajjiin gamtaa uumuudhaan sarara daldalaa kan Zeeylaa guutuu guutuutti toohachuu eegalan.

Gosti Alaa fi Oborraan magaalaa Harar wajjiin hariiroo daldalaa cimsachuu bira kutanii bittaa gurgurtaa maallaqa Harariin godhuudhaaf bara 1734 -1783 keessa Amiir Abdushakuur Yusuf wajjiin walii galan. Bara 1856 – 1875ti Amiir Mahmmad Ali mayyuu maallayni guutuu guutuutti ona Afran Qalloo keessatti akka hojjatu godhe. Haalli kun safisaan (Geopolitical ) siyaasaa naannoo sanii jijjiiraa dhufe. Qaamni sochii maallaqa toohatu naannoo sanitti humna tahuun as bahe. Bulchinsi sirna gadaa suuta suuta bulchinsa garaadaatiin bakka bu’aa dhufe.

bilisummaa

Recent Posts

Koree raawwachiiftuu ajeechaaf Oromiyatti ramadamte

Koreen dhoksaan ajjeestuu maqaa nageenyaatiin MNO keessatti Mummicha Ministeeraatiin hundaa'ee fi Obbo Shimallis Abdiisaatiin kan…

3 months ago

Iccitii hidhamuu Obboo Battee Urgeessaa

Haabtaamuu Tasfaayetiin: Tibba darbe kana mariin Paartilee siyaasa Oromoo jedhu kan kanaan dura bara cee’uumsaa…

3 months ago

Godina Baalee: galgala ar’aa magaalaan Roobee balaa ibiddaatiin qabeenyi hawaasa bal’aa hedduun barbadaawe.

Galgala sa’aatii 2:00 (8:00) irratti balaan kun naannoo Buufata durii (Aroge-Mannahaaraa) jedhamu,Masjidannuur cinatti suuqii fi…

3 months ago

Gadaan gujii abbaa gadaa 75ffaa argate

Ofii Abbootii Gadaa 74 baallii waliif dabarsaa asiin geessisan beektu? Haala duudhaa isaa eeggateen waggoota…

3 months ago

Oromiyaan ganna shan guutuu waraanan hunkuramaa jiraatuu namuu ni hubata

Ijoollee Wareegamtootaaf Jecha ...  Nagaa Bara ammaa silaa martuu bakka maratti muldhata. Oromiyaan ganna shan…

5 months ago

Abiy Ahmed’s erecting Memorial Statues for genocidists of the Oromo for Menelik II and Haile Selassie

December 10, 2023 Leenjiso Horo    This article addresses the issue of the Oromo failure to…

5 months ago